استفاده از فیلم «برخورد نزدیک» ساختۀ «دیوید لین» در نمایشی از نوئل کوآرد

از مجموعه یادداشت های مایکل بیلینگتون دربارۀ «کلیدواژه های تئاتر قرن بیستم» و جایگاه امروزی آنها، در روزنامۀ گاردین.

مایکل بیلینگتون: بیش از یک قرن است که استفاده از «فیلم» در تئاتر رو به گسترش است و با این حساب تعجبی ندارد اگر برای بررسی عوامل موثر در شکل گیری تئاتر مدرن، ناچار باشیم فصلی هم برای «فیلم» باز کنیم.

 واقعیت این است که از زمان اختراع سینما، «تئاتر» و «فیلم» در حال داد و ستدی مداوم با یکدیگر بوده اند و در این میان رشدِ «تکنیک های سینمایی» در عین حال نبوغ هنرمندانِ تئاتر را تغذیه می کرده است.

نخستین نکته ای که باید متذکر بشوم این است که استفاده از «فیلم» در «تئاتر» اصلا امر جدید و تازه ای نیست. از نخستین باری که «تئاتر» مسحور «فیلم» شده، نزدیک به صد سال می گذرد.

 در سال ۱۹۱۱ در نمایشی که در شهر هامبورگ بر پاشد، فیلمی به نمایش در آمد که در آن نپتون (الهۀ دریاها در اساطیر روم) با ابعادی سه برابر اندازۀ طبیعی یک انسان، در خیابان های شهر حرکت می کرد و سرانجام از درهای سالن تئاتر عبور می کرد و به صحنۀ تئاتر وارد می شد.

به این ترتیب می بینید که تمهیدی که در سال های اخیر در تئاترها رواج زیادی پیدا کرده – و مثلا در سال ۲۰۰۸ نمونۀ درخشانی از آن را در برداشت تازۀ نوئل کوآرد (Noel Coward) از فیلم «برخورد کوتاه» (فیلمی مشهور اثر دیوید لین، ساخته شده در سال ۱۹۴۵) دیده ایم – در واقع نمونۀ مشابه با  تمهیدی است که نزدیک به صد سال پیش هم در تئاتر استفاده شده است؛ البته بدیهی است که امروز با شکل توسعه یافته تری از آن مواجه می شویم.

نمایشی از اروین پیسکاتوردر تاریخ تئاتر معاصر یکی از افراد واقعا پیشرو در استفاده از «فیلم» اروین پیسکاتور (۱۸۹۳-۱۹۶۶, Erwin Piscator) ،کارگردان و تهیه کنندۀ تئاتر مدرنِ آلمان است. او در سالِ ۱۹۲۵ برای اجرای نمایش Trotz Alledem در برلین، یک صحنۀ نمایش ِ تاریخیِ عظیم خلق کرد که درآن ۲۴ صحنه شامل نمایش فیلم هایی از انقلاب روسیه وجود داشت.

 برتولت برشت هم که سابقۀ همکاری با پیسکاتور را داشت، به همان اندازه به قابلیت های فیلم علاقه مند شده بود و به شدت تحت تاثیر افرادی مثلِ چاپلین، آیزنشتاین و همچنین فیلم های گانگستری آمریکایی قرار گرفته بود.

 در واقع این اعتقاد برشت که «فیلم» به جای اتکا به انگیزه های روانشناسانۀ شخصیت ها، نیازمندِ کنشی بیرونی و عینی است، «تئاتر اپیک» او را شکل داد.

گذشته از بحث های تاریخی، اساسا چطور می شود انتظار داشت هنرمندانِ تئاتر که خودشان با سینما رشد کرده اند، در کارشان از شیوه های سینمایی استفاده نکنند؟

در روزگار ما تاثیرهای مفید و اجتناب ناپذیر تکنیک های سینمایی بر مقوله هایی نظیر دراماتورژی، کارگردانی و طراحی صحنه در تئاتر دیگر غیرقابل کتمان هستند.

امروزه کارگردان های تئاتر به شکل گسترده ای از قابلیت های فیلم و تکنیک های مونتاژِ فیلم در آثار خود بهره می برند؛ به عنوان مثال کافی است اشاره کنیم به یکی از مهمترین نقاطِ قوتِ اجرای Rupert Goold  از نمایشنامۀ «مکبث» و استفادۀ خلاقانه اش از فیلم های مستندی که از رژه های ماه مه در ستایش از استالین ببه جا مانده است.

استفاده از تصویری پانوراما برای صحنۀ نمایشی از تام استوپارد  و به این فکر کنیم که طراحی صحنۀ تئاتر در نبود ویدئوپروژکشن، امروز در چه جایی قرار داشت؟ برای درک اهمیت ویژه اش کافی است نگاهی بیندازید به طراحی صحنۀ ویلیام دادلی (William Dudley) برای نمایشِ «ساحلِ آرمانشهر» (The Coast of Utopia) اثر تام استوپارد و اینکه چگونه چشم انداز پانورامایی از روسیۀ قرن نوزدهم را به گونه ای پیش چشم ما می آورد که هیچ دکور چوبی و بومِ نقاشی قادر به خلق تاثیر مشابه آن نخواهند بود.

با این اوصاف کاملا بیهوده است اگر فکر کنیم بهتر است که تئاتر به قابلیت های سینما پشت کند. در واقع  تئاتر مدرن، تا حد زیادی همراه با استفاده از تکنیک های سینمایی شکل گرفته است و این دو هنر همچنان به تعاملِ طبیعی خود ادامه خواهند داد.

 ولی یک نگرانی ضمنی هم وجود دارد؛ اینکه تئاتر در صورت تنبلی هنرمندانش، در این رابطۀ لذتبخش بیش از اندازه به سینما متکی شود. در واقع من همین امروز نگران تسلطِ مضامین فیلم های سینماییِ هالیوود بر تئاتر هستم و همین حالا می بینیم که این خطر به شکل ویژه ای نمایش های موزیکال را تهدید می کند.

کافی است که شما همین حالا نگاهی به لیستِ تازۀ نمایش های موزیکال در لندن نگاهی بیاندازید، می بینید که به دشواری خواهید توانست اجرایی را پیدا کنید که از روی یک فیلم سلولوئیدی ساخته نشده باشد: موزیکال هایی نظیر «آواز در باران»، «شِرِک»، «شیر شاه»، «جادوگر شهر اُز» و «روح».

بازهم تاکید می کنم که به خودی خود در بازسازی یک فیلم در قالبِ تئاتر هیچ اشکالی نمی بینم. فقط ای کاش نویسندگانِ نمایش های موزیکال فراتر از کپی برداری از فیلم های پرفروش هالیوودی، گهگاه خلاقیتی هم از خودشان نشان بدهند!

بیشـتر بخـوانیـد:

چرا تئاتری ها باید با کُشتی گیرهای مکزیکی سرشاخ شوند
شکوائیۀ «جعفر والی» دربارۀ وضعیت این روزهای تئاتر ایران
پیام سیُمین سالگردِ «روز جهانی رقص»
سخنرانی «محمد رضایی راد» دربارۀ کتاب «هزار افسان کجاست؟»
حمید پورآذری: «مجسمه ها بر ما می گریند،از دروغی که می گوییم»
اعلام انصراف «علی رفیعی» از اجرای «یرما» در «تالار وحدت»
دیدار با «آرین موشکین»؛آرمانشهر جایی در آینده منتظر ماست
یادداشتی از «امین عظیمی»؛ نگاهی به تئاتر ایران در سال 1391
یادداشتی از «محمد رضایی راد»؛ «یک چیزِ بی اعصاب ...»