تصویری از فیلم «تایتانیک» ساختۀ «جیمز کامرون»بسیاری از ما یکی از سکانس های بخش پایانی فیلم «تایتانیک» را به یاد داریم؛ جایی که گروه نوازندگان موسیقی می فهمند که در برابر غرق شدن کشتی کاری از دست شان بر نمی آید و تصمیم می گیرند بجای تلاش برای نجات خودشان، تا آخرین لحظه به نواختن ادامه بدهند.

 در «شرایط بحرانی» چه کاری از دست هنرمندان برمی آید؟

هنرمندان خود به عنوان بخشی از جامعه در برابر آسیب های اجتماعی، در برابر بحران اقتصادی، در برابر جنگ و خشونت و نقض حقوق بشر و در برابر حوادث طبیعی موجوداتی آسیب پذیرند.

هنرمندانِ برجسته در بسیاری از کشورها مورد حسادت و نفرت صاحبان قدرت قرار می گیرند، قربانی تبلیغاتِ منفی و سرک کشیدن رسانه ها در زندگی خصوصی شان می شوند و از ضعف های انسانی شان برای ساختن جنجال های رسانه ای و یا تخریب جایگاه اجتماعی آنها استفاده می شود.

هنرمندان گاه مانند «لورکا» به شکل پنهانی تیرباران می شوند، همچون «برشت» ناچار به تبعید و جلای وطن می شوند یا همچون «پازولینی» به شکلی مشکوک توسط اوباش کاردآجین می شوند. 

هنرمندان گاه مانند لورکا پنهانی تیر باران می شوند، همچون برشت ناچار به تبعید و جلای وطن می شوند یا همچون پازولینی به شکلی مشکوک توسط اوباش کاردآجین می شوند. 

اما با وجود همۀ اینها، هنرمندان باز هم در طول تاریخ برای اعضای جامعه، همواره گروهی مورد احترام، مرجع و تاثیرگذار محسوب می شده اند. 

«شرایط بحرانی» دقیقا جایی است که هنرمندان به شکل ویژه ای می توانند پیوندشان با جامعه را تحکیم کنند و فارغ از تمام ضعف های انسانیِ خود، صلاحیت شان برای در دست داشتن مرجعیتِ جامعه را اثبات کنند؛ با ظرافت و خلاقیت خود وارد عمل شوند، بر روح آسیب دیدۀ جامعه مرهم بگذارند و در برابر تمام فشارها، پاسدار ارزش های انسانی باشند.

دستورالعملی وجود ندارد. هنرمندان خودشان برای دفاع از حیثیت اجتماعی و ایفای نقش تاریخی خود – بر اساس بضاعت ها و توانایی های شان – راه های گوناگونی پیدا می کنند. نمونه ای از آن، حرکتی است که این روزها در یونان در جریان است.

در شرایطی که یونان دشوارترین شرایط اقتصادی خود پس از «جنگ جهانی دوم» را سپری می کند، خیابان های یونان عرصۀ اعتراض های خیابانی است و کشکمش ها میان گروه های سیاسی ادامه دارد، روحیۀ اتحاد و احساس مسئولیت مشترکِ یونانیان برای مقابله با «شرایط بحرانی» در جاهایی جوانه می زند که کسی انتظار آن را ندارد؛

به عنوان مثال توسط هنرمندان تئاتر و در یک سالن تئاتر.

.

آنچه می خوانید، گزارش جان هنلی، نویسندۀ روزنامۀ گاردین، از یونان است:

به دیگران «غذا» بدهید و «تئاتر» ببینید

در شهر تسالونیکی در شمال یونان، اگر از خیابان پوشیده از کافه های کنار دریا عبور کنیم و به پشت برج سفید رنگی برسیم که در قرن ۱۵ میلادی ساخته شده و برای این شهر وجهی نمادین دارد، آنجا یکی از معتبرترین تئاتر های این شهر یعنی NTNG  (یا National Theatre of Northern Greece) قرار گرفته است؛ تئاتری که برای بسیاری از هنرمندان و روشنفکران یونان در حکم یک معبد و پرستشگاهی برای الهۀ هنر است.

پرداختِ مواد غذایی برای خرید بلیت تئاتراین سالن تئاتر درست در اوج روزهای بحرانی یونان، به مدت ۶ هفته میزبان برنامۀ ای تحت عنوان کلی «Social Theatre shop» با حضور صدها تن از بازیگران حرفه ای تئاتر و اجرای آثاری از ادوارد آلبی، هارولد پینتر و ژان ژنه شده است.

اما نکته ای که این برنامه را منحصر به فر د می کند آن است که مخاطبان این پروژه برای دیدنِ تولیداتِ «Social Theatre shop» بهای بلیت خود را نه با «پول»، بلکه با «غذا» پرداخت می کنند.

 غذاهایی که به این طریق توسط کارکنانِ این تئاتر جمع آوری می شوند، میانِ موسسات و نهادهای خیریه و نیکوکاری در سراسر شهر پخش می شوند.

جیانیس ریگاس (Giannis Rigas)، از کارگردان های هنری این مجموعه که مانند دیگران برای شرکت در این پروژه پولی دریافت نمی کند، می گوید: «ما همگی شرایط بحرانیِ کنونی را درک می کینم و می دانیم که همگی در وضعیت خیلی خیلی بدی قرار داریم. ولی ما، ما بازیگران، تکنیسین ها و کارگردان ها، فکر می کنیم باید برای مردمی که پول خیلی اندکی برایشان مانده و در مرز گرسنگی قرار دارد، کاری بکنیم».

خرید بلیت تئاتر با پرداخت غذا «البته کاری که ما انجام می دهیم صدقه جمع کردن نیست، بلکه یک مبادلۀ زیبا است: به دیگران غذا بدهید و  تئاتر ببینید».

 «این کار در عین حال شیوۀ خوبی برای بازگرداندنِ مردم به سوی تئاتر است؛ برگرداندن تئاتر به جایی که به آن تعلق دارد، به قلبِ جامعه».

در شروع این فصل اجرایی جیانیس ریگاس خودش اجرایی دوباره از یک نمایشنامۀ قدیمی یونانی را آماده کرده که در ۱۹۴۶ توسط Alekos Sakellarios نوشته شده است و اجرای دوبارۀ آن در NTNG در عین حال به نوعی بزرگداشت این نمایشنامه نویس یونانی در بیستمین سال درگذشت او نیز هست.

اما انتخاب این نمایشنامه با عنوان «آلمان ها دوباره برمی گردند» (The Germans Strike Again) می تواند در شرایط فعلی معانی ضمنی دیگری هم داشته باشد.

این کار شیـوۀ خـوبی بـرای بازگـرداندنِ مـردم به سـوی «تئـاتر» است؛ برگرداندن «تئـاتر» به جایی که به آن تعلق دارد، به «قلبِ جامعه»

ریگاس می گوید: «داستان این نمایشنامه دربارۀ یک مردِ یونانی است که پس از جنگ به خواب فرو رفته و در خواب می بیند که آلمان ها دوباره برگشته اند. این اثر دربارۀ شیوۀ عکس العمل ما یونانی ها در شرایط بحرانی است. هرچند که ما عموماً در حال مشاجره و جدل با همدیگر هستیم، اما این نمایشنامه به ما می گوید که باید خونسرد باشیم و راه خود را پیدا کنیم. در غیر این صورت، آلمان ها دوباره باز خواهند گشت». او می گوید در شرایط کنونی یونان، دوباره دیدن این نمایش بجا و لازم است.

 ریگاس می گوید:«هدف دیگر «Social Theatre shop» این است که می خواهد به همۀ آدم های جامعه نشان بدهد که ما در تئاتر هم به آنها فکر می کنیم و آنها را در ذهن مان داریم».

اوضاعِ تئاتر در یونان بسیار وخیم است. ریگاس می گوید: «تئاترهای زیادی در سراسر کشور تعطیلی شده اند. ما هنرمندان تئاتر درآمدی نداریم، و اگر اندک پولی هم در کارمان باشد، بسیار دیر به دست مان خواهد رسید».

تئاتر در برابر غذا«تماشاگرانِ ما در این شرایط دشوار زندگی، نمی توانند پولِ دیدن تئاتر را بدهند. ما اینجا در تسالونیکی ارزان ترین بلیت های تئاتر در سراسر کشور را داریم ( حدود ۱۰ یورو ) اما بازهم  صندلی های زیادی خالی می مانند».

«حالا اینطوری مردم می توانند با در دست داشتن چند قوطی سوپ و یا مثلا یک بسته پاستا، به تئاتر بیایند و تئاتر ببینند. در عین حال با این کارشان به کسانی کمک می کنند که حتی برای تهیۀ غذای روزانه شان دچار مشکل شده اند».

  اولینا پائولیا ( Evelina Papoulia ) هم که بازیگر و کارگردان تئاتر و یکی از ستارگانِ NTNG است، نمایش دیگری با عنوان «تشنگی» را برای اجرا در این پروژه آماده کرده است.

او هم معتقد است اجرای پروژه ای مانند «Social Theatre shop» در شرایط فعلی کار بسیار مهمی است. پائولیا می گوید: «ما باید ثابت کنیم که هیچ کس تنها نیست. ما باید به دیگران کمک کنیم، ما باید برای همدیگر کاری کنیم و باید نشان بدهیم که ما واقعاً می توانیم دور هم جمع شویم و کنار همدیگر باشیم».

نتیجۀ این حرکت تاکنون درخشان بوده و نهادهای خیریه اطمینان خاطر پیدا کرده اند که «Social Theatre shop» دست کم تا پایان ماه آوریل (زمان اتمام این فصل از فعالیت اجرایی «Social Theatre shop») می تواند خانه های زیادی را از نظر غذایی تأمین کند.

ریگاس اشاره می کند: «می دانی؟ اتفاق عجیبی است، ولی خیلی از مردم در شرایط عادی و وقتی که پول داشتند، به تئاتر نمی آمدند. خیلی از آدم ها وقتی پولی دارند، معمولا آن را صرف چیزهای تجملی و کارهای دیگر می کنند. اما وقتی که زمان سختی فرا می رسد، نیاز مردم به تئاتر افزایش پیدا می کند».

«تئاتر جایی است که در آن آدم ها باهم بودن و دور هم جمع شدن و با هم یکی شدن را تجربه می کنند. این یک تجربۀ عینی است که در تئاتر رخ می دهد؛ اجراگران، تکنیسین ها و تماشاگران، همگی با هم یکی می شوند».

ریگاس ادامه می دهد: «و حالا ما دوباره به این یکی شدن و باهم بودن نیاز داریم. این همان چیزی است که ما حالا به آن نیاز داریم و همان حسی است که ما آن را سال ها گم کرده بودیم».

بیشـتر بخـوانیـد:

سالن تئاتر «ایران شهر شماره 3»؛ از «خبر» تا «واقعیت»
جریان های «تئاتر قرن بیستم»؛ نگاهی دوباره به «تئاترِ ابزورد»
تئاتر قرن بیستم؛ «سانسورِ تئاتر در بریتانیا»، گذشته و امروز
رابرت لوپاژ؛ جز ناخودآگاهِ انسان، هیچ جادویی در میان نیست
مقاله ای از «مارتین اسلین» دربارۀ «فردریک دورنمات»؛ بخش اول
یادداشتی از «جلال تهرانی» دربارۀ «حمید سمندریان»
علی رفیعی: تو رفتی و غبطۀ آفرینش «گالیله»ات ماند بر دلِ ما
چرا «اشیل» در آرمانشهرِ افلاطون «سانسور» خواهد ‌شد؟ - (2)
چرا «اشیل» در آرمانشهرِ افلاطون «سانسور» خواهد ‌شد؟ - (3)